Điều 124. Giao dịch dân sự vô hiệu do giả tạo
“1. Khi các bên xác lập giao dịch dân sự một cách giả tạo nhằm che giấu một giao dịch dân sự khác thì giao dịch dân sự giả tạo vô hiệu, còn giao dịch dân sự bị che giấu vẫn có hiệu lực, trừ trường hợp giao dịch đó cũng vô hiệu theo quy định của Bộ luật này hoặc luật khác có liên quan.
2. Trường hợp xác lập giao dịch dân sự giả tạo nhằm trốn tránh nghĩa vụ với người thứ ba thì giao dịch dân sự đó vô hiệu.”
Phân tích một cách dễ hiểu:
Hãy tưởng tượng thế này: Anh A và chị B muốn thực hiện một việc gì đó, nhưng họ không muốn người ngoài (hoặc thậm chí pháp luật) biết đến giao dịch thật sự của họ. Vì vậy, họ “diễn” ra một giao dịch khác, một giao dịch chỉ là hình thức bên ngoài, không đúng với ý định thực sự của họ. Cái giao dịch “diễn” này chính là giao dịch giả tạo.
Ví dụ:
- Anh C nợ anh D một khoản tiền lớn. Để tránh bị đòi nợ hoặc bị kê biên tài sản, anh C “bán” chiếc xe máy của mình cho người thân (giao dịch mua bán giả tạo). Thực tế, anh C vẫn giữ và sử dụng chiếc xe, và không có việc mua bán tiền bạc nào diễn ra. Giao dịch mua bán xe máy này là giả tạo. Giao dịch thật sự (việc anh C vẫn giữ xe và có thể thỏa thuận ngầm về việc trả nợ) là giao dịch bị che giấu.
Vậy, điều luật này nói gì?
- Giao dịch “diễn” (giả tạo) sẽ không có giá trị pháp lý (vô hiệu). Coi như cái hợp đồng mua bán xe máy kia không hề tồn tại. Pháp luật sẽ không công nhận nó.
- Giao dịch thật sự (bị che giấu) thì vẫn có hiệu lực. Trong ví dụ trên, nếu anh C và anh D có một thỏa thuận ngầm về việc trả nợ, thì thỏa thuận trả nợ đó vẫn có giá trị, trừ khi bản thân thỏa thuận trả nợ đó cũng vi phạm pháp luật (ví dụ: thỏa thuận trả nợ bằng ma túy).
Các yếu tố quan trọng cần nắm:
- Có một giao dịch “diễn”: Phải có một hành động pháp lý được thực hiện ra bên ngoài (ví dụ: ký hợp đồng, làm giấy tờ…).
- Mục đích “diễn” là để che giấu: Các bên cố tình tạo ra giao dịch này không phải vì mục đích thực sự mà họ muốn, mà là để giấu đi một giao dịch khác.
- Có một giao dịch “thật” bị giấu: Đằng sau cái giao dịch “diễn” đó là một giao dịch khác mà các bên thực sự muốn thực hiện.
- Cả hai bên đều biết và đồng ý “diễn”: Sự giả tạo này phải là sự thống nhất ý chí của tất cả các bên tham gia giao dịch “diễn”. Nếu chỉ một bên có ý định giả tạo mà bên kia không biết, thì không phải là trường hợp này.
Bình luận khoa học một cách dễ hiểu:
Điều 124 là một quy định rất thông minh và cần thiết của pháp luật. Nó giúp ngăn chặn những hành vi lách luật, trốn tránh nghĩa vụ, hoặc gây nhầm lẫn cho người khác bằng cách tạo ra những giao dịch “ảo”.
- Bảo vệ sự thật: Pháp luật luôn hướng đến sự thật. Điều này giúp pháp luật không bị “đánh lừa” bởi những hình thức bên ngoài mà bỏ qua bản chất thực sự của sự việc.
- Ngăn chặn gian dối: Nếu pháp luật công nhận những giao dịch giả tạo này, nó sẽ tạo điều kiện cho những hành vi gian dối, gây thiệt hại cho người khác hoặc cho xã hội.
- Tôn trọng ý chí thực: Mặc dù giao dịch “diễn” bị vô hiệu, nhưng pháp luật vẫn xem xét đến giao dịch “thật” bị che giấu (nếu nó hợp pháp). Điều này thể hiện sự tôn trọng ý chí thực sự của các bên, miễn là ý chí đó không trái với quy định của pháp luật.
Ví dụ khác để dễ hình dung:
- Ông E muốn tặng cho cháu gái một căn nhà, nhưng không muốn con trai mình phản đối. Ông E làm hợp đồng “bán” nhà cho cháu gái với giá tượng trưng. Giao dịch mua bán là giả tạo, mục đích là để che giấu giao dịch tặng cho thật sự. Giao dịch mua bán sẽ vô hiệu, còn giao dịch tặng cho sẽ có hiệu lực (nếu đáp ứng các điều kiện khác của pháp luật về tặng cho).
Tóm lại:
Điều 124 nói rằng nếu bạn và người khác “diễn” một giao dịch chỉ để che giấu một giao dịch thật sự, thì cái giao dịch “diễn” đó sẽ không có giá trị. Pháp luật sẽ nhìn vào giao dịch thật sự đằng sau đó (nếu nó không vi phạm luật). Đây là một cách để đảm bảo sự trung thực và ngăn chặn những hành vi lợi dụng pháp luật.
